16

THỂ HIỆN NÉT VĂN HÓA NGÀY TẾT

Hầu như người Âu Mỹ nào cũng rất thích món chả giò của người Việt. Nhiều người nghiện luôn nước mắm chấm, bưng cả chén lên vừa húp chùm chụp vừa khen rối rít: ngon quá, tuyệt quá! Cả mấy "đấng nhô con" gốc Việt sinh bên Mỹ, thường "ngốn" McDonald và các thứ đồ ăn vặt bên Mỹ, nhưng vớ được chả giò thì khỏi dám chê luôn.

Ấy, nói về nét văn hóa ngày Tết như cái gì xa vời, xưa cũ, thì xem ra dễ bị đào thải lắm, vì nhiều khi chả ăn uống gì với thực tại cả. Nhưng nếu quan niệm nét văn hóa như một bửu bối, như một cái gì hấp dẫn, tươi mát, ngon lành, ít ra được như món chả giò, thì con cháu chắc chắn sẽ vơ lấy, sẽ khuếch trương, sẽ nối tiếp dài dài. Và người Âu Mỹ thì cứ nhào tới.

TẮM MÁT NGỌN SÔNG ĐÀO

Võ Đình trong tập bút ký Sao Có Tiếng Sóng đã thấy rõ ngay cả trong lãnh vực làm văn nghệ: "Ở đây không có chuyện "về nguồn" theo kiểu nhắc đi nhắc lại chuyện trống đồng với gươm đá, chuyện "4000 ngàn năm văn hiến có thừa" vv và vv... Ở đây là chuyện làm văn nghệ Việt Nam ở hải ngoại như một công trình đi tới. Và đi tới được cũng vì biết quay lui được. Quay lui để "ngâm mình trong dòng sông tuổi nhỏ". "Tuổi nhỏ" đó đâu phải là quá khứ. Nó chính là một thực tại miên viễn vậy."

"Thực tại đó không phải gì khác hơn là một thực tại tuy không có hình mà vẫn có màu sắc, không có dáng mà vẫn có âm thanh, không có thể mà vẫn có đường nét. Đó là một cái gì cho chúng ta biết rằng có mà không thể tả ra được, biết rằng thật mà không thể nắm lấy được. Cái gì đó mà có mặt thì chúng ta thoải mái, xem như chuyện đương nhiên, mà nếu vắng mặt thì chúng ta thấy thiếu thốn, thèm khát, lo lắng, bất an. Thực tại đó, tôi xin gọi là Việt tính." (trang 25)

Cái nét Việt tính không phải là một cái gì để khoe mẽ cho bớt tủi, rằng mình cũng phải có một cái gì khác người. Cũng vẫn ca tụng áo dài tha thướt khác với váy đầm, nhưng mà khổ nỗi thân mình bắt đầu phát triển gồ ghề ra bề ngang, thành thử bộ đầm ở mấy tiệm sang xem ra vẫn có giá hơn! Cũng phải mặc áo thụng tế hương, mà nếu làm không ra trò thì chỉ tổ cho bọn trẻ cười thôi chứ có tạo được tâm hướng bao nhiêu! Vậy thì văn hóa phải là cái nét mang được chất Việt, cái chất đã hình thành đúc nặn ra mình, trong xương thịt và mạch máu mình, tự nhiên làm mình thoải mái tươi tắn lại:

Muốn tắm mát thì lên ngọn sông Đào

Muốn ăn sim chín thì vào rừng xanh.

NHỊP VŨ CỦA ĐÀO

Ăn Tết thì trong nhà phải trưng cành đào hay cành mai. Thiếu là không ra Tết. Mà đào hay mai đều biết nhảy múa theo điệu theo nhịp. Người trồng mai thì biết đạo sống của mai. Trước Tết cả tháng đã phải vặt hết lá cho cành thật trơ trụi. Ai không thấy được "lẽ đạo" của mai thì cho chuyện vặt trụi lá như vậy là kỳ cục, đang tự nhiên tự lành đi làm cho "con nhà người ta" ra xơ xác, xem ra bị tước đoạt mất hết chả còn gì! Những cành đào thì biết điều hơn, không đợi cho người ta vặt lá, mà tự động để cho gió cuốn đi hết lá để trơ trụi cành trông thật tiêu điều. Vậy mà lạ lắm, gần đến ngày Tết thì những cành cây khô khẳng kia bỗng nẩy lộc nhú ra những mầm non mơn mởn, rồi đơm nụ nở rộ những bông hoa tươi thắm đầy sinh động.

Trời đất có lễ nghi "giao thừa" đúng điệu đấy chứ, vẫn cứ xoay vần theo nhịp theo điệu. Khi bị tước đoạt hết lá thì đào hay mai biết chữ thời mà nằm đợi, không giẫy giụa la hét như con người. Con trăng có nhịp, con nước thủy triều có nhịp lên nhịp xuống. Con tim cũng có nhịp. Có những lúc sau một thời gian u ám tối tăm như hết đường, thì tự nhiên một sức đột biến thật lạ. Khúc Hát Dâng Tình trong Kinh Thánh đã diễn tả sức đột biến này bằng một hình ảnh hết sức tình tứ, như lời Chúa Xuân nói với con người:

Lời chàng văng vẳng bên rào

Em ơi tỉnh dậy ra chào Chúa xuân.

Mưa ngớt tạnh đông tàn băng giá

Hoa đồng nhà muôn đóa khoe tươi

Nhạc xuân rộn rã nơi nơi

Ngàn chim đua hót vang trời líu lo.

Trái vả chín hồng tô rực rỡ

Nụ nho tươi thắm nở ngọt ngào

Lời chàng nồng ấm siết bao

Dậy mau mình tắm nắng đào đầu năm.

        (Diễm Tình Ca 2:10-13, Đào Mộng Nam chuyển thơ)

PHẠM XUÂN ĐÀI VÀ DÒNG SÔNG

Qui trình cuộc đột biến "giao thừa" rất giống nhau, như nhịp vũ của bánh dầy bánh chưng trong nét văn hóa gốc rễ của Việt tộc do hoàng tử Tiết Liệu đã thể hiện: cành mai hay cành đào phải xả trống cái hộp vuông vật chất ứ đọng là những chiếc lá cũ vốn làm dáng cho mình, để hòa nhập đón nhận sức sống mới của Trời tròn bánh dầy viên mãn làm bừng nở những nụ hoa xuân. Mọi sự bỗng trở thành mới, với trời mới và đất mới, trong một tiết nhịp mới.

Dân mình đúng là dân có đạo từ trong mạch máu, tin vào Nguồn Sinh Lực Vĩnh Hằng vẫn luôn tuôn chảy thành dòng thành nhịp. Nên dù có bị tung lên nhồi xuống "thất điên bát đảo" hay bị tước đoạt trơ trụi chẳng còn gì, người tin vào Đạo Trời vẫn anh nhiên mà hòa vào nhịp điệu đó. Hoàn cảnh nào cũng am hợp được.

Trời nắng tốt dưa

Trời mưa tốt lúa.

Qua bao oan nghiệt, nghèo khổ, đắng cay, đầy đọa, dân mình kiên trì nhất định bám vào dòng sinh lực này, phát nguyên từ Nguồn Tình Miên Viễn làm nên Đạo Trời, mà cũng là căn bản của Đạo Hiếu. Cành cây còn bám vào thân cây, vào gốc rễ, thì còn xanh tươi. Thân cây là ông bà, dòng tộc. Gốc rễ tận cùng là chính Chúa Trời, Nguồn Sức Sống.

Con mắt thấy này chính là niềm tin chung của Việt tộc, rất hài hòa với niềm tin Đạo Chúa. Vì thế mà cái chiến lược cơ bản của người Việt để đối diện với cuộc sống thật là lạ lùng, ẩn mật: lấy nhu thắng cương, nhất định chọn sức mạnh của cõi trống chân không diệu hữu. Bị tước đoạt không có nghĩa là hết, mà là mở ra cho mùa xuân mới. Mọi sự đều có thời có nhịp. Cõi trống tận cùng trong Đạo Chúa là thập giá lại cũng là cõi đầy vinh quang. Cơn khổ nạn sinh thành.

Hoài hơi mà đấm bị bông

Nó xẹp bên nọ, nó phồng bên kia.

Đây cũng phải là Tin Vui cho người mình vào thời điểm 2000 sau những đọa đầy, giằng giật, đập đánh, nát tan. Điều mà Phạm Xuân Đài linh cảm thấy bên bờ sông Hồng, không phải chỉ riêng đối với người mình, mà còn là nhãn quan của con người mở vào ngàn năm mới.

"Dòng sông Hồng vẫn trôi, khối nước vĩnh cửu trườn mình về phía đông, trên mặt sông bao nhiêu bọt bèo trôi theo chỉ là cái phù phiếm nhất thời. Bên cạnh sông Hồng, Hà Nội cũng thế, suốt lịch sử đã chứng kiến bao cuộc bể dâu của các triều đại, mỗi thời một kiểu, nhưng những cái đó cũng chỉ là bèo bọt phù phiếm trên mặt sóng, còn sức sống thật của Hà Nội là một khối bền vững, luôn biến động như dòng sông, nhưng luôn luôn nó vẫn là nó, toát lên cái vượng khí ngàn năm." (Hà Nội Trong Mắt Tôi, Thế Kỷ, trang 43)

TIN VUI VŨ ĐIỆU VUÔNG TRÒN

Một người Việt tin Đạo Chúa cũng chỉ có thể gặp được Chúa qua những cảm nghiệm đời mình, qua lịch sử dân tộc, đầy vinh quang nhưng cũng đầy tủi nhục, những gì đã xẩy ra liên hệ làm thành một di sản trải dài bao ngàn năm. Trong máu thịt tôi, nhiễm thể di truyền của tổ tiên qua không biết bao nhiêu đời vẫn đang hoạt động.

Thể hiện những phong tục, những nét văn hóa gốc rễ của người mình mới là cách khám phá ra căn tính của mình, triển dương giá trị đích thực của mình, góp phần độc đáo của mình vào vườn hoa nhân loại. Paul Valéry đã từng nói: Không có gì Pháp hơn là Racine, Anh hơn là Shakespeare, Đức hơn là Goethe, Ý hơn là Dante, Tây ban nha hơn là Cervantes, và không có gì có tính cách hoàn vũ cho bằng Racine, Shakespeare, Goethe, Dante, Cervantes v.v.

Chính Đức Giêsu đã là khuôn mẫu cho việc nhập thể và nhập thế này. Thiên Chúa đã nhập thế và nhập thể làm một người Do Thái, sinh trưởng trong một gia đình Do Thái, với bối cảnh lịch sử, với lối suy tư và tình cảm kiểu Do Thái, nói tiếng Do Thái, ăn đồ ăn Do Thái, giữ phong tục Do Thái. Ngài đã thể hiện đạo bằng chính truyền thống văn hóa đó.  Chính Ngài đã quả quyết: "Đừng tưởng rằng ta đến để xóa bỏ Lề Luật và Sách Các Tiên Tri. Ta đến không phải để xóa bỏ mà để kiện toàn các sách đó" (Mt 5:17).

PHÚT HÒA NHẬP ĐẤT TRỜI

Niềm tin của tổ tiên đã hài hòa với niềm tin Đạo Chúa trong một chiều kích hết sức lạ lùng. Ngày Tết, người mình nổ pháo xua đuổi quỉ ma, xả bỏ con người cũ, để tưng bừng đón mừng tiết nhịp mới. Đi hái lộc đầu xuân, trưng cành mai cành đào, là để hòa nhập trở thành chính cành đào cành mai đó, cảm nhận được sức đột biến từ Trời, dù đang tàn tạ cách nào đi nữa.

Ngày Tết mình mang nụ cười mới, mặc áo mới, cư xử như một con người mới. Mừng tuổi một phong thư đỏ với một đồng tiền mới, cũng là để cầu mong ơn Trời cho may mắn, chứ không cậy vào sức mình. Ơn Trời tượng trưng bằng đồng bánh dầy tròn. Sức đất là chiếc bánh chưng vuông. Ăn bánh chưng phải có bánh dầy thì mới phải đạo, cuộc sống mới vuông tròn toàn mãn được. Nếu không là ngược đạo, phản văn hóa. Như vậy ăn bánh dầy bánh chưng cũng là một lễ nghi trang trọng, cử hành giây phút hóa thân hòa nhập thành một thực thể mới bước vào tiết nhịp mới, cảm thấy tươi tắn lại khi được tắm mát trong dòng sông sinh lực và ánh sáng vĩnh hằng. Và đây là vũ điệu cho cả năm như câu công án của người mình:

Trời cho hơn lo làm.

Lm. Dũng lạc Trần Cao Tường