|
Con người một khi đã lên ngôi rồi, ít có ai
muốn xuống. Lý do là vì khi xuống ngôi người ta phải hy sinh tất cả
những đặc quyền, đặc lợi mà người ta đã một thời được hưởng. Nhưng
nếu họ bị cưỡng ép, bị tước đoạt, cái gì sẽ xảy ra? Nếu không được
chuẩn bị tinh thần, chắc chắn nhiều biến chứng sẽ xảy ra cho họ. Đó
là lý do tại sao con trẻ chúng ta sinh chứng khi ngai vàng của chúng
bị cưỡng chiếm.
Vị Thứ Trong Gia Đình
Danh từ vị thứ chỉ đến sự liên quan và vị trí
của những đứa con trong gia đình. Trong tương quan ảnh hưởng và đáp
trả giữa những phần tử trong gia đình phát sinh những cá tính khác
biệt. Vị trí mỗi cá nhân, vai trò và bổn phận phải làm có một ảnh
hưởng rất lớn trên cá tính của mỗi người cũng như trên mẫu mực của
toàn thể gia đình. Một gia đình bắt đầu với người mẹ, cha, và một
trẻ sơ sinh. Vai trò của người mẹ thì khác với vai trò của người vợ.
Vai trò của người cha thì khác với vai trò của người chồng. Sự hiện
diện của đứa bé cho thấy chiều kích mới trong tương quan giữa vợ và
chồng. Nếu nó là đứa con đầu lòng mọi người ?ều chú ý đến nó. Mẹ và
cha nó đều để ý đến nó như là bố mẹ của đứa con duy nhất. Nếu có sự
xung khắc, cĩ thể là một trong bố mẹ sẽ ở về phía đứa trẻ. Sự đồng
minh như thế thường được mang lại bỡi mối tình đặc biệt bố mẹ dành
cho nó. Khi đứa thứ hai ra đời, vị thế của nó bị thay đổi. Ngai vàng
của nó đã bị cưỡng chiếm. Có một cái gì mới đi vào trong tất cả
những tương quan như một kết quả của sự thay đổi vị trí trong gia
đình. Đứa trẻ mới sinh, dĩ nhiên được ưu tiên hơn, nên đứa lớn cảm
thấy cần phải tái tạo cho nó một chỗ đứng mới, một vị thế có giá trị
hơn trong hai đứa. Đứa bé sinh sau sẽ khám phá ra vị thế của nó như
là một đứa nhỏ nhất trong gia đình. Điều đó có nghĩa là còn có một
người anh hoặc một chị khác lớn hơn nó và có nhiều kinh nghiệm hơn
nó.
Khi người con thứ ba ra đời, một lần nữa có sự
thay đổi vị thế cũng như tương quan giữa các phần tử trong gia đình.
Bố và mẹ là cha mẹ của ba đứa trẻ. Đứa lớn nhất xuống ngôi trước và
rồi đến đứa thứ hai. Cứ mỗi lần một đứa mới sinh ra, vị trí trong
gia đình mang lấy sự xếp đặt mới với một tương quan mới và một ý
nghĩa mới. Đây là lý do tại sao chúng ta thấy tính tình con trẻ
trong một gia đình không giống nhau dẫu chung môi trường và cảnh
sống giống nhau. Chúng ta thường thấy có những nét tương đồng giữa
những đứa trẻ lớn nhất của những gia đình khác nhau hơn là giữa đứa
thứ nhất và đứa thứ hai trong cùng một gia đình. Như một nhóm sao
xuất hiện, mỗi đứa đều cố tìm vị thế của mình trong cách thế riêng
tư của nó. Như đám cỏ được xem từ làng xa, vị thế của đứa đến sau
được xem là tốt hơn, được bố mẹ ưu đãi hơn. Đứa trẻ sau được coi là
sự đe dọa của đứa trước. Ở đây cũng vậy, cũng như sự thích nghi vào
những khuyết tật bẩm sinh, đứa trẻ thứ nhất hoặc sẽ đầu hàng hoặc
cần phải bổ túc vào những khiếm khuyết trong một số lãnh vực nào đó.
Điều đó cũng xảy ra như vậy cho đứa thứ hai trong tương quan với đứa
thứ nhất. Nó thường ganh ghét sự đi trước của đứa thứ nhất nên sẽ
tìm cách để vượt mặt hoặc sẽ đầu hàng bỏ cuộc. Thường thì đứa thứ
nhất và đứa thứ nhì căng thẳng với nhau nên mỗi đứa hành động trong
chiều hướng nghịch nhau. Chúng càng căng thẳng hơn nếu bố mẹ đặt đứa
nầy chống lại đứa khác với tư tưởng sai lầm nầy là để khiến chúng nó
cố gắng hơn. Nhưng chúng sẽ làm ngược lại. Nếu thấy mình thua kém,
nó sẽ nhường trận chiến cho người kia và trong sự mất can đảm nó sẽ
đi tìm một chiến thuật ngược lại.
Tuấn Nguyễn và Tuyền Phạm lấy nhau. Cả hai đều
xuất thân từ Đại Học hoạt động, lanh lợi, và có nhiều tài năng. Khi
cô bé Ái Vy được sinh ra, họ hoàn toàn phấn khởi và dĩ nhiên mong
đợi nhiều điều nơi cô bé. Mỗi giai đoạn lớn lên của đứa bé là một
niềm hy vọng của bố mẹ. Mới mười tháng rưỡi Ái Vy bước được bước đầu
tiên nên bố mẹ nó hãnh diện lắm. Hơn một tuổi thì được mẹ huấn luyện
đi vệ sinh. Mọi người đều cảm thấy vui sướng với đứa bé khôn lanh
nầy. Ái Vy cảm thấy bố mẹ vui thích nên cố gắng để tiến lên. Khi nó
được một tuổi rưỡi, Tiến em nó được sinh ra. Ngay từ đầu, bé Tiến
xem ra gầy còm xanh xao hơn Ái Vy. Nó không cân nặng như tuổi nó đòi
hỏi và mọc răng cũng chậm nữa. Bố mẹ nó lo lắng cho nó. Ái Vy nhận
thấy đươc tình thế. Khi Tiến lớn lên, cô bé cảm thấy mình cần phải
làm một cái gì hơn nữa. Dẫu sao, Tiến em nó cũng còn là một cái gì
đe doạ cho nó. Vậy thì làm cách nào Ái Vy có thể giữ được vị thế của
mình đối với bố mẹ nó? Dĩ nhiên, nó không thể lý luận và nghĩ ra
điều gì. Nó chỉ biết cảm nhận và đáp trả theo phản ứng tự nhiên của
nó. Nó nhận thấy được sự thất vọng của ba nó đối với đứa em gầy còm
yếu ớt của nó nên cô bé chú trọng đến việc tăng những hoạt động đầy
sinh lực hơn. Và cứ mỗi lần em nó làm được những tiến bộ mới, nó cảm
thấy cần phải canh phòng hơn. Bấy giờ, nó cũng cố gắng làm cho được
một cái gì mới mẻ hơn để đi đầu, để giữ vị thế nhất. Với thời gian
trôi qua, cô bé ngày càng trở nên cố gắng hơn để thỏa đáp đuợc những
tiêu chu?n của bố mẹ và để dẫn đầu trước em nó. Dần dần, cô bé đã
phát triển niềm tin sai lầm nầy là: cô phải là đầu và là tốt nhất.
Cô bé cũng khám phá ra những cách cản trở và làm nhụt chí em Tiến
của nó và cô đã làm như thế một cách vô ý thức.
Trong khi đó, cậu bé Tiến cũng lớn dần và bắt
đầu ý thức được về thế giới bên ngoài cũng như bên trong đang tăng
trưởng. Nó cảm thấy được rằng một cách nào đó nó không thể theo kịp
điều mà bố mẹ nó mong muốn. Nó cũng cảm thấy ganh ghét sự khôn ngoan
và khả năng của chị nó. Nó ráng cố gắng làm nhiều điều nhưng không
thể thành công. Nó trở nên chán nản và ít nhiều muốn đầu hàng. Nó
dần dần phát triển niềm tin lầm lẫn nầy là nó đã không có nhiều cơ
may. Khi bố mẹ nó nói: “Chị Ái Vy có thể làm được điều đó ở vào lứa
tuổi của con. Tại sao con lại không?” Nó cảm thấy thất vọng và muốn
ganh tỵ với chị nó. Thay vì cảm thấy thách thức để cố gắng hơn lên,
nó chấp nhận những lời phê bình đó như một bằng chứng của niềm tin
rằng nó đã không có những cơ may.
Đến đây, chúng ta có thể thấy rằng đối với Ái
Vy, bé Tiến em nó không còn là một đe dọa đáng sợ nữa. Cô bé đã giải
quyết vấn đề bằng cách gia tăng gấp đôi sự số gắng để hoàn thành
những ước muốn của bố mẹ. Trong khi đó, bé Tiến thì không như vậy.
Có cùng bố mẹ với cùng những tiêu chuẩn phải hoàn thành như nhau,
nhưng với sức khoẻ yếu kém vì bệnh tật, bé Tiến đánh giá tình huống
một cách khác hẳn. Nó xem ra không thể vượt được những trở ngại và
cũng không thể cạnh tranh được với chị nó, nên nó đâm ra thất vọng
và tin rằng nó hoàn toàn không được may mắn. Vậy làm cách nào nó tìm
được một chỗ đứng đối với bố mẹ? Nhìn thấy bố mẹ tỏ ra quan tâm
nhiều đối với sự thiếu khả năng của nó nhất là mẹ nó luôn bận rộn
với nó, nó đáp lại sự thương tình của bố mẹ bằng cách khóc nhiều. Và
bố mẹ đã cảm thấy tội nghiệp nên chú ý tới nó, săn sóc nó, và vì thế
làm nó dừng lại ở đó.
Khi Ái Vy được 3 tuổi 3 tháng thì Ái Vân được
sinh ra. Ai Vy ý thức về sự kiện nầy là: nó có một cô gái khác cần
phải tranh đua. Sự hiểu biết của Ái Vy về cuộc sống đã tăng dần và
với kiến thức đó Ái Vy đã thấy được đứa bé mới sinh l vô dụng. Ái Vy
cố gắng giúp mẹ trong việc chăm sóc đứa trẻ sơ sinh đó. Nhưng khi Ái
Vân lớn lên và phát triển tài năng, Ái Vy trở nên lo lắng. Bây giờ
có cái gì đã thay đổi, có cái gì cần phải cảnh giác hơn. Ái Vy có
hai đứa em ở đàng trước. Bất cứ sự phát triển nào của một trong hai
đứa đó đều trở nên một sự đe doạ cho nó. Cô bé bắt đầu ganh tỵ đối
với những đứa nầy khi chúng nó chiếm được sự khen thưởng. Tuy nhiên,
việc diễn tả sự ganh tỵ đó chỉ mang lại cho nó sự khiển trách mà
thôi. Vì thế, để thuyết phục được chướng ngại nầy, cô bé đã bắt đầu
đóng kịch làm ngơ đi cho xong.
Riêng bé Tiến khi thấy Ái Vân lớn lên như một
cô gái thông minh khác thường, nó càng cảm thấy thêm thất vọng về vị
trí của nó. Sự trổi vượt của nó như một đứa trẻ nam đã không giúp
ích được nhiều cho nó vì nó đã không có nhiều đặc nét của một đứa
con trai. Bé Tiến bây gi? không còn là đứa út nữa nhưng ? trở thành
đứa giữa. Nó không là một đứa gái thông minh như em nó mà cũng không
là một đúa trai có nhiều nam tính. Nó hay khóc. Mọi người đều quở
mắng nó giống như con gái. Nó càng thu mình vào hơn nữa và chỉ còn
cố gắng một nửa để ứng phó với cuộc đời. Nó chơi nhiềi với Ái Vy hơn
là với Ái Vân, sẵn sàng chấp nhận vai trò làm em để Ái Vy làm chủ
nó.
Ái Vân rất là khôn lanh và hấp dẫn nữa . Vì
thế, cô bé là trọng tâm của sự chú ý của mọi người trong suốt thời
của nó. Ái Vân có 4 người phục vụ. Khi biết nhận thức về môi trường
bên ngoài, nó thấy được những tiêu chu?n mà bố mẹ nó đòi hỏi phải
hoàn thành. Nó cũng cảm thấy rằng Ái Vy có đầu óc khá thông minh còn
Tiến thì klhông. Nhưng trên hết, nó cảm thấy cả Ái Vy và Tiến đều bị
quở mắng. Khi Ái Vân được hai tuổi, cô khám phá ra rằng cô có thể là
một người tốt, một người hạnh phúc trong gia đình và nhờ thế cô đã
tìm ra được chỗ đứng của cô ta.
Khi Ái Vy lên 6, cô bắt đầu đi học và cảm thấy
mình trở thành quan trọng thì Nhi được sinh ra. Ái Nhi cũng sẽ là
một đe dọa cho Ái Vy nhưng không đến nỗi quá lớn vì lúc nầy Ái Vy có
thể xếp đặt mọi sự chu đáo. Điều quan trọng đối với Ái Vy là làm mọi
cách để giữ cô b i Nhi vẫn luôn là một đứa bé sơ sinh. Một hôm mẹ
bảo Ái Vy giúp em bé, Ái Vy cảm thấy sung sướng làm điều đó như ý
mình muốn. Ngày tháng trôi qua, Ái Vy lớn dần, mẹ bảo Ái Vy dạy cho
em cách cột giây giày, nhưng Ái Vy chỉ tìm cách cản trở. Trong lúc
dạy cho em nó, Ái Vy chỉ tìm cách cho Ái Nhi thấy nó đần độn là
chừng nào.
Bé Tiến thì khác. Cậu bé không để ý đến Ái Nhi
mấy. Mẹ nó thường bảo: “Cu Tiến dường như nửa tỉnh nửa mê.” Còn Ái
Vân chỉ thích chơi một mình, có nhiều phát minh và ít khi bị khiển
trách. Ái Vân không trổi vượt ai, cũng không quấy rầy ai trong khi
Ái Nhi vẫn còn là đứa bé sơ sinh nên được mọi người trong nhà chú ý
và cưng chìu.
Lúc Ái Nhi lên 3 thì bố mẹ đều có thể nhận thấy
được cá tính của từng đứa. Ái Vy 9 tuổi rưỡi, một đứa bé thông minh,
làm việc có hiệu năng, có tương lai rực sáng với một niềm tin: cuộc
đời chỉ có ý nghĩa nếu mình là nhất, là tuyệt vời. Cu Tiến 8 tuổi
rưỡi, yếu ớt, vô hiệu năng, mất niềm tin, và hay khóc vì nó tin rằng
nó chỉ có thể sống được nếu mọi người còn thương hại nó và cưng chìu
nó. Ái Vân 6 tuổi, ở giữa, lạc quan, hạnh phúc, bằng lòng với những
gì mình có, không quan tâm nhiều với những đòi hỏi cao siêu. Ái Nhi
3 tuổi, nhỏ và còn khờ khạo nhưng cũng kháu khỉnh dễ thương. Mỗi đứa
có một chỗ đứng riêng biệt, có một vai trò riêng biệt, và một cảm
giác rõ ràng về cách thức nó biểu lộ cuộc sống.
Thật ra, không phải tất cả các gia đình có 4
đứa trẻ đều phát triển giống hệt như vậy. Ở đây tôi chỉ muốn đưa ra
một trường hợp cụ thể của một gia đình đã sống. Rất có thể trong
những gia đình khác, đứa con đầu xem ra th?t vọng và đứa con thứ hai
sẽ thành công, trổi vượt hơn. Chẳng hạn, đứa con đầu có thể là một
đứa gái rất bình thường trong khi đứa thứ hai cũng là đứa gái nhưng
rất dễ thương và thành công trong việc thu hút, hấp dẫn hơn chị
nhiều. Cái gì đã làm chúng nó có sự khác biệt? Cái gì đã làm chúng
nó phát triển và có một vị thế đặc biệt trong gia đình, đó chính là
cách cắt nghĩa mà mỗi đứa gán cho hoàn cảnh riêng biệt của nó cũng
như những quyết định mà nó đã làm để đáp ứng với hoàn cảnh đó. Nếu
Ái Vy cảm thấy rằng những đòi hỏi của bố mẹ thì quá đáng, hoặc nếu
cảm thấy em nó là một đe dọa lớn lao cho nó, nó có thể bỏ cuộc hoặc
giới hạn những lãnh vực phải làm. Nếu cu Tiến cảm thấy rằng con
đường học vấn là cần cho nó và nó phải trở nên xuất sắc trong trường
như một sự bù đắp cho sức khoẻ yếu kém của nó thì quả thật nó đã có
lối sống khác. Hoặc nếu Ái Vân đã quyết định trở nên một đứa trẻ có
ý chí sắt đá hơn thì rất có thể đã ảnh hưởng đến Ái Nhi rất nhiều
trong việc trở thành một đứa trẻ ngoan trong gia đình. Mỗi đứa trong
vị thế của nó đã hành động theo cách thức mà nó quan niệm và nhìn
thấy về vai trò của nó trong gia đình. Cùng lúc đó, cách cư xử của
nó cũng ảnh hưởng đến cách cư xử của những đứa trẻ khác.
Chính vì thế, quyết định của mỗi đứa về cách
sống mà nó chọn lựa tất nhiên bị ảnh hưởng bỡi quan iệm của nó về
cuộc đời, cũng như bỡi lối sống của những đứa trẻ chung quanh nó.
Nếu quan niệm của nó sai lệch, người ta có thể dễ dàng nhìn thấy
hướng đi lệch lạc của nĩ. Thường thì cha mẹ dễ dàng nhận ra những
hướng đi cũng như những cách sống sai lệch đó, nên họ sẽ hướng dẫn
con trẻ có những cái nhìn cũng như những tư tưởng chính xác hơn.
Một vài mẫu chuyện sau đây sẽ dần dần giúp
chúng ta hiểu được tâm lý của con em chúng ta và hy vọng sẽ giúp
chúng ta rất nhiều trong việc giáo dục chúng.
Suốt mùa hè, mẹ giao cho Hưng 10 tuổi và Hùng 7
tuổi có trách nhiệm chăm sóc vườn cỏ chung quanh nhà. Hưng lo phía
sau và Hùng lo phía trước. Cứ 2 tuần, bà mẹ bảo chúng nó cắt cỏ một
lần. Mẹ nó thường không cho phép chúng nó đi chơi cho tới khi cắt cỏ
xong. Hôm đó vào buổi trưa, sau khi cắt cỏ xong Hùng đi vào và tuyên
bố: “Mẹ, con đã làm xong công việc cắt cỏ của con. Con quả là một
đứa con tốt.” Trong khi đó, Hưng anh nó đang chạy chơi trên đường và
chẳng màng gì đến bổn phận của nó. Bấy giờ, mẹ nó trả lời cho Hùng:
“Vâng, cưng, con luôn là một đứa con tốt. Con hãy đi tìm Hưng cho mẹ
và bảo anh con rằng mẹ muốn gặp nó.” Hùng chạy đi tìm anh và bảo:
“Mẹ muốn gặp anh đó. Em dã làm xong phần anh rồi, còn anh thì chưa.”
Bấy giờ, Hưng sừng sộ lên và đấm em một đấm. Trận chiến diễn ra. Khi
chúng về nhà, Hùng mách với mẹ rằng Hưng đã đánh nó. Bà mẹ quay sang
Hưng và bảo: “Hưng tại sao con lại như thế? Tại sao con không làm
tròn bổn phận của con? Tụi con phải yêu mến nhau thay vì đánh nhau
nghe chưa!”
Lúc Hưng được 2 tuổi thì Hùng được sinh ra, và
cũng từ đó Hưng trở nên bất trị. Nó trở nên thô lỗ, phá phách và hay
gây gỗ trong khi Hùng là một đứa trẻ thơ ngây và hạnh phúc khác
thường. Một cách nhanh chóng, Hùng đáp trả lại tình yêu mà mẹ nó
dành cho nó. Nó vui thích cười nói với mẹ nó. Mẹ nó hiểu một cách mù
mờ rằng Hưng, anh nó ganh tỵ với em vì bà dành quá nhiều thời giờ
cho Hùng. Thật ra, Hưng cảm nhận được điều nầy là: bé Hùng đã chiếm
mất vị thế của nó và mẹ nó luôn dành nhiều tình cảm tốt đẹp cho em
nó nên nó muốn phản chứng để chiếm lại được sự chú ý của mẹ nó. Khác
hẳn với anh, Hùng luôn tỏ ra là một đứa con ngoan và cũng thông minh
nữa. Nó khéo xử sự để anh nó thích đánh lộn với nó và như thế mẹ nó
càng yêu thích nó hơn. Dĩ nhiên, vị thế của nó càng trở nên vững
chắc hơn. Còn Hưng thì khác, nó muốn đánh lộn để hạ bệ em nó và để
được như em nó. Cả hai làm bố mẹ phải quan tâm, nhức đầu, nhưng mỗi
đ?a có cách thế riêng của nó. Mỗi đứa hành động theo cách nhìn và
cách cắt nghĩa của nó cũng như hợp tác với đứa kia để giữ thế quân
bình.
Trong một gia đình 3 đứa con, đứa con thứ hai
đã một lần chiếm được ưu thế so với đứa thứ nhất. Giờ đây phải đành
xuống ngai để dành chỗ ưu tiên đó cho em nó. Nó trở thành đ?a ở
giữa. Vị thế của nó quả thật là khó khăn. Đứa thứ nhất và đứa thứ ba
luơn là đồng minh chống lại kẻ thù chung nên đứa thứ hai ở trong vị
thế khó xử. Nó bỗng nhiên khám phá ra rằng nó không có cái lợi của
đứa đầu cũng không có cái lợi của đứa cuối. Như một kết quả, nó có
khuynh hướng cảm thấy mình bị coi thường và lạm dụng nên nó có ấn
tượng rằng cuộc đời là một bất công. Ngoại trừ nó tìm ra phương cách
thay đổi não trạng, nó sẽ luôn xác tín rằng con người thì bất công
và nó sẽ không có cơ may để có chỗ đứng trong cuộc đời. Tuy nhiên,
nếu nó được may mắn, thành công hơn những đứa kia nó sẽ quan tâm hơn
đến sự công bình. Trong một gia đình mà người mẹ đặt ra những tiêu
chuẩn cao, đứa con gái nếu là giữa 2 đứa trai có thể bắt chước mẹ nó
nên có khuynh hướng hoàn hảo. Nó có thể dùng bản tính nữ giới để
chiếm được sự trổi vượt trước nhất trong gia đình, sau đó ngoài xã
hội. Nhưng nếu nam tính được đề cao trong gia đình, cô gái ở giữa có
thể cạnh tranh với anh và em trai nó nên dễ trở thành một trẻ gái
thô bạo và dễ có nam tính hơn bất cứ đứa nào khác. Nếu cha mẹ cảm
thấy thất vọng vì không có con trai, một đứa con gái có thể cố gắng
để được sự ưu đãi bằng cử chỉ của con trai. Một đứa con trai giữa 2
đứa con gái có thể mang hình ảnh đảo ngược. Nếu nó trổi vượt hơn chị
và em gái nó bằng cách là một đứa thật là con trai, nó có nhiều lợi
điểm ngay dù nó là đứa giữa. Tuy nhiên, nếu người mẹ là người thống
trị trong gia đình và đứa con trai ở giữa cảm nhận được hành động uy
quyền của bà trên người cha vô hiệu năng, nó sẽ cảm thấy nó ở trong
một tình trạng khó khăn cực kỳ. Nó có thể tưởng tượng ra rằng đàn
ông không đáng kể mấy. Bấy giờ, hoặc là nó đồng minh với mẹ nó chống
lại bố nó, hoặc đồng minh với bố đánh bại mẹ nó và quyền lực của bà.
Sự phát triển của nó sẽ tuỳ thuộc vào sự cắt nghĩa về những hoàn
cảnh và những quyết định không ý thức của nó.
Trong một gia đình 4 đứa con, đứa con thứ 2 và
đứa con thứ 4 thường là bạn đồng minh. Chúng ta có thể nhận ra được
điều nầy khi thấy 2 đứa trẻ tỏ ra có cùng sở thích, cùng nhân cách.
Có sự cạnh tranh giữa những đứa trẻ là do bỡi những khác biệt cá
tính và sở thích. Không có luật chung như đến mức độ nào sẽ có sự
liên minh hoặc sẽ có sự tranh giành xảy ra giữa những đứa trẻ. Tuy
nhiên, điều đó cũng rất quan trọng cho toàn thể bức tranh gia đình.
Đứa trai duy nhất trong số đông con gái, cho dù
ở vị thứ nào, phái tính của nó có nhiều thuận lợi nhưng cũng còn tuỳ
thuộc vào sự thẩm định về khả năng của nó có thể hoàn thành được vai
trò nam giới của nó trong gia đình hay không. Điều đó cũng áp dụng
cho đứa con gái duy nhất trong một gia đình có nhiều con trai. Một
đứa trẻ yếu ớt, bệnh tật giữa những đứa trẻ khoẻ mạnh, lực lưỡng có
thể khám phá ra cái lợi thế của nó nếu những người trong gia đình
thương hại nó. Nhưng nếu sức khoẻ là một tiêu chuẩn có giá trị đối
với gia đình, và bệnh tậ yếu ớt thường bị khước từ thì đứa trẻ bệnh
tật sẽ cảm thấy mặc cảm vì phải đối diện với một chướng ngại. Nó sẽ
có sự lựa chọn giữa đầu hàng và phấn đấu – hoặc đầu hàng và sống
trong mặc cảm với cảm giác rằng cuộc đời đã lạm dụng nó và không có
chỗ cho nó – hoặc sẽ cố gắng để khuất phục trở ngại và thich ứng với
những hoạt động của những đứa trẻ khoẻ mạnh. Trong một gia đình đầy
sinh lực, bất cứ chọn lựa nào cũng cho thấy những khó khăn. Chẳng
hạn, nếu đứa trẻ có bệnh tim, không cố gắng nào có thể mang lại cho
nó một chỗ đứng giữa những đứa khoẻ mạnh. Nhưng nếu nó đầu hàng nó
sẽ bị coi thường. Chính vì thế, nó đi tìm một chỗ đứng qua một cố
gắng phi thường như sẽ trở thành một nhà trí thức giữa những lực sĩ.
Nếu một đứa trẻ được sinh ra sau cái chết của
đứa con đầu lòng, nó có một sự ngẫu nhiên gấp bội phải đối diện.
Thực ra, nó là một đứa thứ hai, nhưng nó cũng có vị thế của đứa con
đầu. Thêm vào đó, kinh nghiệm mất đứa con đầu sẽ khiến cho bố mẹ nó
quá lo lắng bảo vệ nó nên cố gắng bọc nó trong chiếc mền nhung. Nó
có thể chọn lựa hoặc nằm yn trong bầu khí cưng chìu đó hoặc cố gắng
vùng vẫy cho sự độc lập của chính mình.
Đứa trẻ trong gia đình có một chỗ đứng độc nhất
vô nhị. Không bao lâu nó sẽ khám phá ra rằng vì ngay từ lúc đầu nó
không làm được gì nên có nhiều kẻ phụng sự nó. Bố mẹ cần phải ý tứ,
nếu không rất dễ cho nó bị cám dỗ giữ mãi vị thế được ưu đãi đó,
khiến những phần tử khác của gia đình phải bận rộn phục vụ cho nó.
Và như thế rất nguy hiểm cho tương lai của nó.
Đứa con độc nhất thường phải đối diện với một
tình trạng cực kỳ khó khăn. Nó là một đứa trẻ trong thế giới người
lớn, một đứa bé bị bao vây bỡi những ông khổng lồ. Nó không có anh
chi em để thiết lập nột quan hệ gần gũi với tuổi nó. Mục tiêu của nó
là trở nên một trong số những người lớn muốn lèo lái và làm vui lòng
kẻ khác. Chính vì thế, nó gặp phải khó khăn hoặc là phát triển những
cái nhìn của người lớn với hy vọng đạt tới mức độ người lớn, nhưng
như vậy thì quá sớm so với tuổi nó, hoặc sẽ mãi là một đứa bé luôn
mang mặc cảm với người khác. Do đó, tương quan nó với những đứa trẻ
khác không mấy tự nhiên và không có gì bảo đảm. Nó không hiểu được
chúng và chúng cảm thấy nó giống như con gái rụt rè nhút nhát. Nó
không phát triển cái cảm giác thuộc về những đứa trẻ, ngoại trừ nó
sớm được cho đi tham dự những sinh hoạt chung với trẻ.
Không có mức độ bao nhiêu người là gia đình lý
tưởng. Không thành vấn đề có bao nhiêu đứa con. Gia đình nào cũng có
những vấn đề riêng. Những trở ngại nầy tuỳ thuộc vào con số trong
gia đình và tuỳ thuộc vào sự cắt nghĩa mà mỗi đứa trẻ có về vị thế
của nó. Không thành vấn đề về tầm cỡ lớn nhỏ của gia đình, ở đâu
cũng cho thấy những ảnh hưởng cũng như những áp lực giữa những phần
tử trong gia đình. Không phải chỉ một yếu tố đơn độc ảnh hưởng đến
sự phát triển của bất cứ một đứa trẻ nào, mà tất cả trẻ con đều ảnh
hưởng đến nhau ngay cả cha mẹ cũng vậy.
Mỗi đứa đều là chủ động trong việc quyết định
cách thế mà nó và những đứa khác phát triển như đã được cho thấy
trong trường hợp của Hưng và Hùng. Hưng nhìn thấy tình thế bất ổn
bỡi mẹ nó yêu em nó hơn nó. Với cái nhìn của nó, nếu nó trở thành
một đứa trẻ tốt và ngoan có lẽ không lợi gì nên nó sẵn sàng bị mẹ nó
quở trách cũng còn tốt hơn là mẹ nó không đoái hoài gì đến nó như nó
thấy. Hưng bây giờ muốn là một đứa trẻ xấu vì điều đó phục vụ cho
mục đích của nó là thiết lập một chỗ đứng cho chính nó trong gia
đình. “Tôi là đứa trẻ xấu. Họ không thể làm gì tôi. Ý nghĩa của đời
tôi nằm ở điều nầy.” Dĩ nhiên, Hưng không nghĩ ra một cách rõ ràng
những dòng chữ nầy nhưng đây là điều mà nó tin. Chỉ trong cách thế
đó nó mới gặp được sự chú ý của mẹ nó. Nhưng rồi nó không hạnh phúc.
Nó gặp một chướng ngại và không thể khất phục, nó đâm ra mất can
đảm, mất nghị lực để rồi đi tìm một câu trả lời cho vấn đề trong
cách thế tiêu cực. Khác với em nó, nó thấy không có lối nào khác để
khuất phục chướng ngại. Nó không nhận thấy rằng nó có nhiều lợi điểm
hơn như có thể làm được nhiều điều hơn em nó. Khi mẹ nó rầy mắng nó
để đáp trả lại hạnh kiểm xấu của nó, mẹ nó đã vô tình khuyến khích
nó. Nếu bố nó thêm lời quở trách: tại sao con không như em con? Nó
cng khám phá ra rằng nó đã lôi kéo được sự chú ý của bố mẹ bỡi việc
trở thành xấu, và càng rõ ràng đối với nó là em nó thì tốt đối với
bố mẹ nĩ, còn nó thì xấu. Hùng klhi lớn lên, trở thành đứa trẻ ngoan
hơn anh, đã đặt một áp lực trên anh khiến anh nó càng không thích
vâng lệnh bố mẹ, những nguời đã yêu em nó, một đứa trẻ xem ra là kẻ
thù địch đã đẩy nó xuống khỏ ngai vàng. Hùng giữ vững chỗ đứng bằng
cách cố gắng ngoan ngoãn đối với bố mẹ nên làm cho Hưng càng trở nên
xấu hơn. Bố mẹ đẵ giúp vào trong quan hệ bằng cách khiển trách đứa
xấu và đề cao đứa tốt khiến con cái ngày càng thêm chống đối nhau.
Sự Đáp Trả Của Đứa Trẻ
Rất nhiều sách vở đã được viết và nói về việc
đào tạo nhân cách cho một đứa trẻ. Dường như đứa trẻ là một mẫu đất
sét và chúng ta làm công việc nhào nặn nó thành một hữu thể có thể
chấp nhận được trong xã hội. Đây là một quan niệm sai lầm như chúng
ta đã trình bày trước đây và điều ngược lại có thể là đúng. Không
phải chỉ có chúng ta những người làm bố mẹ mà cả chúng cộng với môi
trường chúng đang sống, tất cả đã tạo ra con người của chúng. Mỗi
đứa trẻ là một hữu thể độc đáo và năng động. Một cách bình đẳng nó
chia xẻ và thiết lập tương quan giữa nó và những người chung quanh
trong môi trường nó sống. Mỗi tương quan là một độc đáo đối với nó
tuỳ thuộc hoàn toàn vào sự đóng góp của mỗi người. Mối liên hệ nẩy
sinh qua những hành động giữa hai người, người lớn với người lớn,
trẻ với trẻ, hoặc trẻ với người lớn. Những yếu tố của hành động
tương quan cá nhân có thể bị thay đổi bỡi một bên, do đó cũng làm
thay đổi cả toàn bộ quan hệ.
Trẻ con phát triển những mối tương quan với
người khác qua viêc xử dụng sức sáng tạo của chúng trong cố gắng tạo
cho mình một chỗ đứng. Đứa trẻ cố gắng làm một cái gì. Nếu việc làm
đó có tác dụng và thích hợp với mục đích, nó sẽ giữ đó như một
phương cách để tìm căn tính cá nhân của nó. Thỉnh thoảng đứa trẻ có
thể khám phá ra rằng cùng một kỷ thuật không thể có tác dụng với hết
mọi người. Bấy giờ nó có hai con đường mở ra cho nó. Nó có thể hoặc
rút lui và từ chối cộng tác với một người như thế, hoặc có thể dùng
một kỷ thuật mới và phát triển một tương quan hoàn toàn khác biệt.
Tuyến 9 tuổi là đứa con một. Nó vui vẻ và đồng
ý ở nhà. Nó giúp mẹ nó làm công việc nhà và sẵn sàng làm mọi sự nó
có thể để làm vui lòng bố mẹ nó. Nó nói ít, lễ phép, vâng lời, trật
tự trong phòng, v không ham thích đồ chơi. Tuy nhiên nó gặp khủng
hoảng ở trường. Thầy giáo nói nó rụt rè, nhút nhác, và không cộng
tác. Nó không bao giờ quay rầy nhưng nó ngồi mơ mộng thay vì làm
công việc trong lớp. Nó cần sự giúp đỡ của thầy cô. Nó không có bạn
trong số các bạn học của nó, từ chối tham gia đánh banh hoặc đóng
góp vào những sinh hoạt của lớp.
Ở nhà, Tuyến nổi bậc là một đứa trẻ giữa một
thế giới người lớn, và nó đã tạo ra chỗ đúng của nó bằng cách làm
vui lòng những người chung quanh nó. Nhưng ở trường, nó được bao vây
bỡi những bạn bè nó, thích trêu chọc nó nhưng nó không màng tới
chúng và xa cách chúng. Những cố gắng đầu tiên của nó để làm vui
lòng chúng đã không gây được một ấn tượng nào lớn. Thầy giáo không
xem nó ngoại lệ, cũng không cho nó một chỗ đứng đặc biệt nào giữa
những đứa trẻ khác. Nó hoàn toàn không có chút tư tưởng về cách thế
giao tranh trong các trận chơi như các bạn nó. Nó không thể ném một
trái banh, cũng không thể gây cho các bạn nó một ấn tượng tốt về
phong cách của nó. Nó rút mình trong mơ và tránh những cố gắng để
tạo một quan hệ mới.
Một mẫu chuyện khác giúp chúng ta thấy được trẻ
con có thể phát triển những quan hệ khác biệt với mỗi bố mẹ. Cương
và Cường suốt ngày quanh quẩn bên mẹ. Đứa thì đòi cái nầy đứa thì
đòi cái khác. Khi chúng muốn một cái gì, đầu tiên chúng đòi hỏi với
giọng lè nhè, rồi khóc, sau cùng làm trận cho tới khi được điều mình
muốn. Tuy nhiên, khi bố ở nhà chúng xem ra rất ngoan. Ông không thể
nào hiểu được những mẫu chuyện mà bà mẹ thuật lại cho ông mỗi khi
ông trở về nhà. Chỉ một cái nhìn của ông cũng làm chúng sợ và nên
ngoan ngoãn. Chúng luôn luôn để ý đến ông.
Trẻ con biết r?ng người mẹ sẽ chìu chúng và chỉ
khiển trách đối với những hành vi sai lầm, còn bố thì lưu ý đến điều
ông đã nói. Bố thì cứng rắn còn mẹ thì dễ dàng.
Bất cứ tình huống khó khăn và chán nản nào cũng
đều phát xuất từ những cá tính khác biệt trong gia đình, nó có thể
được cải tiến, nếu những người trong gia đình cùng nhau làm việc để
xây đắp một lối sống hoà điệu. Không có một tương quan nào hoàn
toàn. Cái mà chúng ta hy vọng nhất là làm việc để thăng tiến. Nếu
cha mẹ thấy rằng đứa con giữa cảm thấy mình bị đẩy ra rìa, cha mẹ
phải tìm cách để giúp nó tìm được một chỗ đứng bằng những đóng góp
hữu ích. Khi thấy rằng đứa đầu bị thất đãm bỡi sự tiến nhanh của đứa
thứ nhì, bố mẹ cần tăng thêm sự khuyến khích cho nó để có được sự tự
tin vào khả năng của nó. Khi thấy rằng đứa con út có xu hướng muốn
được phục vụ và cưng chìu, bố mẹ cần phải giúp nó ý thức rằng nó
cũng có thể làm được những điều đó mà không cần phải nhờ đến những
người khác phục vụ cho mình.
Sự cắt nghĩa và sự đáp trả của đứa trẻ về vị
thứ của nó được xem là quan trọng trong việc ảnh hưởng đến cá tính
của nó trong tương lai.
Đến đây chúng ta đã có một kinh nghiệm khá dồi
dào về những yếu tố ảnh hưởng đến việc tạo thành tính tình của mỗi
đứa trẻ. Hy vọng những kinh nghiệm nầy có thể giúp ích chúng ta
nhiều trong việc giáo dục con cháu chúng ta. Một mái ấm gia đình bên
cạnh người vợ hiền và những đ?a con khôn là một lý tưởng tuyệt vời
mà mọi người chúng ta đều mơ ước. Cầu chúc cc bạn luôn có một cuộc
sống an vui và một mái ấm gia đình hạnh phúc trong những tháng ngày
sống xa quê hương và xa những người thân yêu trên những miền đất đầy
băng giá và lạnh buốt tình người.
Lm.levanquang
|