Chuyện Chạy... Chọt

Quý độc giả Ephata Và Chứng Nhân Đức Kitô thân mến,

Buổi chiều thứ năm, xong việc ở Nhà Chung Hà Nội, tôi thả bộ ra phố mua mấy tờ báo rồi về phòng đọc ngay. Báo Thanh Niên ra ngày 13 tháng 9, tuy đã hơi cũ nhưng lại có một bài thật hay, tựa đề “Cô gái bán xôi”. Hay không phải chỉ ở nội dung tôn vinh kỳ tích nghị lực của cô bé Quỳnh Giang miền quê nghèo Nghệ An thi đại học đạt điểm 10, điểm tối đa cả 3 môn, nhưng còn hay ở một chi tiết bất ngờ liên quan đến vấn đề Lương Tâm. Bà mẹ cô bé kể: "Nó có hỏi tui, theo mẹ thì theo học ngành chi ? Tui nói cứ tùy con. Con thấy ngành mô phù hợp thì chọn, nhưng ra trường đừng bắt mẹ chạy việc là được. Mẹ không có tiền mô”. Tôi bị đánh động bởi từ “chạy”.

Không ngờ khi xem đến báo Tuổi Trẻ số mới nhất của ngày 15 tháng 9, tôi gặp lại khái niệm “chạy” ở bài “Nghỉ đi cô gì ơi !” Không phải chuyện học chữ mà là học... bơi ! Bơi thì ở dưới nước, sao lại có chuyện “chạy” ở đây nhỉ ? Người mẹ kể về con gái đã từng là thành viên xuất sắc của đội tuyển bơi nghệ thuật cấp quốc gia, năm ngoái đoạt tới 3 huy chương vàng giải trẻ Đông Nam Á. Vậy mà cuối cùng, gần đây gia đình quyết định cho cô bé nghỉ đột ngột. Ai cũng thắc mắc và tiếc nuối. Hỏi kỹ mới biết chỉ tại huấn luyện viên trưởng là một cô giáo chuyên khoa điền kinh, khi tốt nghiệp Đại Học Thể Dục Thể Thao lại chẳng theo ngành điền kinh mà chỉ lo chuyện tiền nong ở văn phòng của Sở. Bài báo ghi lại lời bà mẹ cô bé vận động viên: “Thế rồi không biết "chạy giỏi" như thế nào mà lại được phong làm huấn luyện viên trưởng đội bơi nghệ thuật thành phố Sài-gòn ( và cả tuyển Việt Nam ). Mỗi khi cần trang bị bài cho các vận động viên đi thi cô ấy lại đi thuê người khác vào dạy, nhưng lại bắt phụ huynh bọn tôi trả tiền thù lao ! Ôi thôi, đến cả vị trí cần đến năng lực thuần túy chuyên môn như thế mà cũng “chạy” được nữa thì quá chán. Tôi cho cháu nghỉ là phải. Nhưng thôi, anh đừng nói thẳng tên cô ấy lên mặt báo mà tội...” Nhà báo kết một câu thật đau: “Không biết các vị lãnh đạo ngành thể thao nghĩ gì ?”

Ngành giáo dục, ngành thể dục thể thao và hàng chục ngành khác trong xã hội, bây giờ đâu đâu cũng thấy bị tố giác về chuyện “chạy”, được hiểu là những tiêu cực, hối lộ ở các cấp độ khác nhau. Nhỏ thì có “chạy” bằng lái xe, “chạy” điểm, “chạy” trường cho con em, “chạy” ghế tổ trưởng Công Đoàn trong cơ quan, “chạy” một học bổng du học... Lớn hơn có “chạy” danh hiệu giáo sư tiến sĩ, “chạy” huân chương lao động, “chạy” công nhận là xã nghèo để được hưởng trợ cấp, “chạy” hải quan, “chạy” thuế, “chạy” kết quả một trận bóng đá, “chạy” quota hàng xuất khẩu ngoại thương, “chạy” án, “chạy” tội, “chạy” chức, “chạy” lon để có quyền lớn hơn, sau đó không cần... “chạy” nữa thì ngồi một chỗ mà xoay xở, hà lạm, tham nhũng, vơ vét bù lại, rồi làm giàu bất chính càng nhiều, càng nhanh càng tốt ! Và cứ mở báo chí hàng ngày sẽ thấy nhan nhản những vụ “chạy chọt” bị... vấp té đổ bể !

Xin đơn cử mấy trường hợp “chạy chọt” điển hình be bé thôi mà tôi biết rõ.

Một thầy trong Học Viện Dòng chúng tôi cách đây 5 năm, khi vừa tốt nghiệp Đại Học Sư Phạm ở Hà Nội, muốn về phục vụ tại một huyện quê nhà tỉnh Bắc Giang, vốn là nơi đang thiếu giáo viên Trung Học Phổ Thông trầm trọng, đã được đề nghị phải “chạy” 30 triệu ! Nếu chỉ “chạy” ở mức thấp hơn thì chỉ được chân lo thư viện hoặc thiết bị và đồ dùng dạy học trong trường. Cha xứ là cha bố của thầy ấy đã quyết định dứt khoát không “chạy” một đồng xu teng nào, dẫn thầy lên Dòng xin nhập tu luôn !

Một bác sĩ chuyên môn kém cỏi nhưng lại có tham vọng muốn chen vào hàng lãnh đạo cấp tỉnh, cũng đã “chạy” hết 30 triệu để được làm giám đốc một trại điều trị bệnh phong, xem như một nấc thang để tiến thân. Thế là... thi thoảng các bệnh nhân mới thấy ngài giám đốc có mặt ở trại, lo qua quít vài việc vặt rồi biến mất. Có lúc ngài định “gỡ gạc” số tiền đã “chạy” bằng cách chiếm hữu thu nhập từ vườn cây ăn quả của trại, may mà ban đại diện Hội Đồng Bệnh Nhân kiên quyết không nhượng bộ, không thì đến mấy trăm ngàn lợi nhuận của người bệnh phong già yếu khốn khổ cũng mất trắng !

Xã hội hiện nay là thế ! Còn trong nội bộ Giáo Hội chúng ta thì sao ? Đau xót quá ! Người ta cũng “chạy” đủ thứ: “chạy” giấy phép xây Nhà Thờ, “chạy” luôn cả chức Linh Mục ! Các vị có liên quan thường tặc lưỡi một cái: “Ối giào, bôi tý dầu tý mỡ cho nó trơn, nhờ mấy anh Giáo Dân “chạy” cho nó xong việc lớn ấy mà !” Chắc trong Lương Tâm cũng thấy không ổn, nhưng cứ tìm cách biện hộ lý giải: “Đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy”. Thế rồi dần dà, một lần, hai lần, nhiều lần thành quen, cứ trượt dài vào mê lộ của thế gian mờ ám.

Trong đợt Thường Huấn của Dòng chúng tôi năm nay về chủ đề Luân Lý – tức là đụng chạm sát sườn đến các vấn đề Lương Tâm Ki-tô Giáo, Đức Cha Phó Giáo Phận Cần Thơ nêu lên một vấn nạn: một anh Tân Tòng đến gặp ngài than là theo Đạo Chúa khổ tâm khó xử quá, anh làm việc ở cơ quan, khi được giao đi mua hàng, xếp buộc phải kê khống cho giá vật tư cao lên để về phe phái có cái mà chia chác, không chịu làm, cứ một mực liêm khiết chí công vô tư thì nhẹ là đói dài dài, nặng là mất việc ngay ! Và người ta gọi chung đó là “chạy áp-phe” !

Đến giờ hội thảo, nhiều cha nhiều thầy cũng kể lại kinh nghiệm ngồi Tòa Hòa Giải nghe được nhiều nố luân lý lắt léo như thế và còn hơn thế nữa. Có một cha còn trẻ khẳng định: “Trước hết, con chúc mừng anh ta rằng Lương Tâm của anh ta như vậy là còn nhạy cảm, còn thấy bất an, còn biết cắn rứt nên anh ta mới đến mà hỏi han, mà xưng thú. Chứ bây giờ nhiều người đâu có còn cho đó là tội nữa. Rồi sau đó, con sẽ kể về chính kinh nghiệm đời mình đã từng phải đấu tranh với những thứ tương tự như thế bằng những quyết định can đảm của Lương Tâm. Mà cũng chẳng phải do con can đảm anh hùng gì đâu, Ơn Chúa cả đấy ! Không có Chúa thì con cũng ngã từ lâu rồi. Con bảo anh ta: vậy thì còn phải sợ gì và sợ ai nữa nhỉ ? Cứ theo Lương Tâm mà hành xử”.

Thầy Thanh Bằng ở Học Viện, cuối kỳ Thường Huấn, viết cho tôi hẳn một trang về chuyện Lương Tâm rất chỉn chu thấu đáo. Xin phép trích lại, tiếc là bàn phím vi tính không thể ghi nguyên văn những nét chữ Nho:

“Ta thấy Lương Tâm là một từ Hán-Việt, do đó có lẽ trước tiên nên tìm hiểu tự nguyên xem sao. Ở đây chữ “tâm” đã quen với chúng ta, đồng thời lại dễ hiểu. Còn chữ “lương” trong Hán ngữ được cấu thành bở bộ thủ Cấn và một nét tạo âm nghĩa. Cấn là một cái gì đó rất dai, bền, chặt. Và như vậy thêm một chấm thủ muốn nói đến cái gì bền nhất, dính kết nhất.

Theo Kinh Dịch, trong Bát Quái, Cấn là một trong các quẻ. Quẻ này gồm một hào dương trên và hai hào âm dưới, đây là quẻ dương – mạnh. Biểu tượng của quẻ Cấn là dãy núi – vững bền, kiên cố, là chỗ dựa. Vì thế, “lương-cấn” cũng là cái gì đó vững chắc, là tốt nhất. Thánh Vịnh có câu: “Chúa là núi đá cho tôi nương ẩn”.

Ta lại còn thấy trong Anh-Hoa Tín Lý Thần Học Tự Điển, khi biện giải chữ Conscience ( tiếng Anh = Lương Tâm ), các học giả cũng liệt kê chữ lương tri ( triết ). Vì thế, phải có cái gì đó gặp gỡ giữa “Lương Tâm” và “Lương Tri”: Cái tốt nhất nằm trong Tâm con người, mà người ta biết ( tri ) cái này cũng chỉ duy nhất bằng và qua cái Tâm; đồng thời chỉ khi biết bằng cái Tâm, người ta mới biết được cái căn cốt, cái tốt nhất là gì. Con người vốn có lương tri cũng bởi con người uyên nguyên đã có Lương Tâm ( “Người ta không lo nghĩ mà vẫn biết được là nhờ có lương tri vậy” – Mạnh Tử )... Đến đây, rõ ràng chúng ta thấy mối liên hệ tuyệt vời giữa Tâm – Tri – Đạo Nghĩa...

Tóm lại, “Lương Tâm”, xét ở một vài khía cạnh nêu trên, theo thiển nghĩ, được dùng để nói đến một cái gốc gác trọng tâm vững chãi nhất, tốt nhất, bền chặt nhất. Lương Tâm để biết ( tri ), để sống ( hành ) cái Đạo Nghĩa; cũng có nghĩa là phải có cái Tâm thì mới biết và sống được Đạo Nghĩa...”

À thì ra chuyện “chạy” thời nay nó phát xuất từ cái chỗ không còn cái Tâm, không còn biết đâu là phải – trái, sai – đúng, nên con người ta chạy lung tung, chạy sai đường, chạy lạc lối và vấp ngã là đương nhiên.

Nhưng tại sao thời nay lại dường như không còn cái Tâm ? Thế cái Tâm mất đi đâu ? Cái Tâm là cái gốc gác trọng tâm vững chãi nhất, tốt nhất, bền chặt nhất của con người cơ mà ? Ai bi quan sẽ than rằng: chết mất thôi ! Nhưng Lòng Tin Ki-tô Giáo lại mách bảo rằng: rồi sẽ có một ngày, người ta cũng sẽ “chạy”, nhưng không còn mải mê “chạy chọt”, “chạy áp-phe” nữa, mà là chạy theo cách Phao-lô đã chạy, chạy mà như lao mình ào ào về phía trước, không nhìn ngang liếc dọc, không phân tâm chia trí, chỉ một mực nhắm tới chuyện giành lấy bằng được phần thưởng cuối cùng ở đích đến là chính Đức Ki-tô !

Lm. LÊ QUANG UY, DCCT, Chúa Nhật 25.9.2005